حوزه نمایندگی ولی فقیه جهادکشاورزی آ.ش

سرآغاز

صدای پای ماه رمضان می آید. به یمن آمدنش جان حلاوتی تازه یافته است.طبل وجودم می نوازد .تمام ذرات وجودم را بدین ضیافت بشارتی داده شده است.اكنون هنگام در رسیده است. موسم است. موسم رمضان. موسم عبادت و شستشوی جان در نهر پاك رمضان است.رمضان چونان كوره ای است كه هستی آدمی را        می سوزاند و آدمی نو با جانی تازه از آن سر بر می آورد. اینك هنگامه ای است كه در طول یك ماه ضیافت الهی، من حقیقی انسان كه در سایه من های دروغین قرار گرفته است مجالی دوباره می یابد تا از حصار و سایه برون آید و خویشتن آدمی گردد. ان شاء الله که رمضان با سحرها و افطارهایش ، با شبهای قدر و مناجاتهایش از ما آدمی دیگر بسازد . و اما در این ماه دعا كردن در حق یكدیگر فراموشمان نشود.[1]

مقدمه:

  برنامه‌هاي اسلام، براي رسيدن انسان به خوشبختي،کمال و سعادت جاودانه تدوين شده است؛ در اين ميان، روزه عبادتي است كه در ره‌پويي بشر به سوي كمال و تعالي نقش بسزايي دارد. با بررسي آيات روشن قرآن در مي‌يابيم كه روزه، براي رستگاري انسان و رهايي او از قيد تن و توجه او به افق‌هاي تعالي واجب گرديده است. انسان خو گرفته با روزمرگي، در يك اردوي معنوي يك ماهه، رهايي از بند تن و زنگارزدايي از دل را با هم تجربه مي‌كند، غلبه بر خواهش‌هاي دل را تمرين مي‌كند و لذت آسماني شدن را مي‌چشد روزه عبادتى است ناآشكار، كه به نوبه خود تجلى راستين ايده ها و عقيده هاى راستين و مجلاى احساس حضور است . روزه داراى فرهنگ مخصوص به خود بوده و روزه داران در ماه مبارك رمضان ، بيشتر با واژه هاى مربوط به اين فرهنگ ، سر و كار پيدا مى كنند. طبق تحقيقات ، در ماه مبارك رمضان چهار صد

واژه همگام با فرهنگ روزه بين ده تا سه برابر بيشتر از ساير ماهها به كار مى روند؛ واژه هاى چون : ببخشيد، عذر مى خواهم ، تلاوت ، صدقه ، انفاق ، خيرات ، احسان ، نماز، روزه ، دستگيرى ، فقرا... از بهار خاصى برخوردار مى باشند.[1] راز اصلى اين مساءله آن است كه شدت حرارت معنوى معارف جانبخش ‍ ماه رمضان به گونه اى است كه هر نوع ناخالصى را از دل روزه داران عاشق مى زدايد، و هر گونه زنگار ناآشنا را از چهره جانشان پاك مى كند و عرصه پهناور آن را با گلهاى معطر معارف الهى و فضائل اخلاقى مى آرايد و سرانجام «ان فى الصوم جوعا و فى الجوع رجوعا»[2] ؛ عينيت مى يابد، و بدين جهت است كه اين ماه را رمضان لقب داده اند.[3] چون هر گونه ناخالصى و از گناه از عرصه جان آدمى با آتش مغفرت روزه ، ذوب گشته و نابود مى گردد و نيز باران رحمت و مغفرت كريمانه اين شهر مبارك ، از آسمان معارف حياتبخش آن بر صحراى دل پاك روزه داران مشتاق مى بارد و موجب رويش گلهاى پر طراوت و روح پرور و رهايى از بند تن شده ، هم چنين سبب پيدايش بهار خلوص و تقرب و باعث تجلى سبزه هاى دل نواز پارسايى و ايثار مى گردد، به اين خاطر پيامبر اكرم (ص ) ماه رمضان را شهر الله خواند و همواره پيش از حلول اين ماه مردم را به آمدن آن بشارت مى داد و مى فرمود: اى مردم ! ماه خدا به شما روى آورده است [4].بدون ترديد اگر آدمى بداند كه ماه مبارك رمضان ، چه بركاتى را بر سرزمين زندگى فردى و اجتماعى او مى بارد، همواره آرزو مى كند كه تمام سال ، او تحت پوشش روزه دارى قرار گيرد. در كلامى از حضرت خاتم الانبياء (ص ) آمده است : اگر بنده خدا بداند كه چه

بركاتى در ماه مبارك رمضان نهفته است ، دوست مى دارد همه روزهاى سال خود را روزه دار باشد.[5] همان گونه كه فروردين ، آغاز سال شكوفايى طبيعت است و محرم ، آغاز سال حماسه و شور است ، ماه مبارك رمضان نيز آغاز سال عرفان است . امام صادق (ع ) فرمودند: اگر ماه رمضان ، سالم سپرى شود و آدمى از بهار آن ، گلهاى معطر عرفان بچيند، بقيه ماه هاى سال او نيز سالم سپرى خواهد شد [6].

³معنی صوم و روزه :

صوم که در فارسی به آن روزه گفته می شود عبارت است از خودداری و امساک، چنانکه وقتی حضرت مریم به قدرت خدا، عیسی ـ علیه السّلام ـ را بدون پدر به دنیا آورد و سخت نگران بود که در پاسخ مردم چه بگوید خداوند به او دستور داد «فقولی اِنّی نَذَرْتُ لِلرَّحْمنِ صَوْماً فَلَنْ اُکلِّمَ الْیَوْمَ انِْسیّاً»؛ یعنی بگو من برای خدا نذر کرده ام روزه بگیرم پس امروز با کسی سخن نمی گویم (که خودداری از سخن گفتن صوم و روزه محسوب شده است البته چنین روزه ای در اسلام حرام است) و در اسلام روزه این است که انسان از برای خدا به عنوان یک عبادت و رسیدن به پاداشهای الهی از طلوع فجر تا مغرب از خوردن و آشامیدن و سایر اموری که روزه را باطل می کند خودداری نماید و مشهورترین آنها، روزه ماه رمضان است. روزه در لغت ، عبارت است از: امساك خوددارى و كف خود باز داشتن و خود نگهدارى و پرهيز كردن . ولى از ديدگاه دين روزه عبارت است از: امساك و خوددارى ويژه ، با كيفيت ويژه و در زمان ويژه از سوى كسى كه داراى حالت و صفت ويژه است . مقام معظم رهبری در تعریف ماه مبارک رمضان فرموده اند:اگر بخواهيم در يك جمله ماه رمضان را تعريف كنيم، بايد عرض كنيم  ماه فرصتها. فرصتهاى فراوانى در اين ماه در برابر من و شماست. اگر از اين فرصتها بتوانيم درست استفاده كنيم، يك ذخيرهى عظيم وبسيار ارزشمندى در اختيار ما خواهد بود.[7]

     سيد مرتضى در تعريف روزه مى نويسد: روزه و خوددارى از غذا هنگامى شرعى است كه خوددارى از آنچه مايه ابطال روزه است ، انجام پذيرد. صوم جز امساك و ترك محرمات با نيت عبادت خدا نيست ، البته به صمت و سكوت نيز صوم مى گويند؛ لذا روزه از ديدگاه شرع ، امساك از طلوع فجر تا غروب آفتاب است . ابن ادريس مى نويسد در روزه قصد قربت و تقرب به خدا لازم است . معنى قصد قربت آن است كه نيت كند روزه مى گيرد جهت تقرب به خدا.[8]

در كتاب معجم فروق اللغة آمده است :« الصيام ، هو الكف عن المفطرات مع النية ... و الصوم هو الكف عن المفطرات » [9]واژه صيام آن جا بكار مى رود كه آدمى با نيت روزه از مبطلات آن پرهيز كند ولى كلمه صوم بيشتر جايى بكار مى رود كه آدمى از مبطلات خوددارى كند، گرچه نيت روزه نكرده باشد.

پس می توان گفت که به هر گونه خوددارى از غذا روزه نمى گويند، روزه آن نوع از خوددارى از مبطلات روزه است كه با نيت خاص عبادت انجام مى گيرد.

³ اندکی از اهمیت و فضیلت روزه

ماه رمضان نهمین ماه از ماههای قمری و بهترین ماه سال است. واژه رمضان از ریشه «رمض» و به معنای شدت تابش خورشید بر سنگریزه است.می‌گویند چون به هنگام نامگذاری ماه های عربی، این ماه در فصل گرمای تابستان قرار داشت، ماه «رمضان» نامیده شد، ولی از سوی دیگر، «رمضان» از اسماء الهی است. این ماه ماه نزول قرآن و ماه خداوند است و شب‌های قدر در آن قرار دارد. فضیلت ماه رمضان بسیار زیاد و نامحدود است ماه رمضان ماه خداوند، ماه نزول قرآن و از شریف‌ترین ماه‌های سال است. در این ماه درهای آسمان و بهشت گشوده و درهای جهنم بسته می‌شود، و عبادت در یکی از شب‌های آن ( شب قدر ) بهتر از عبادت هزار ماه است.رسول خدا (ص) در خطبه شعبانیه خود درباره فضیلت و عظمت ماه رمضان فرموده است: «ای بندگان خدا! ماه خدا با برکت و رحمت و آمرزش به سوی شما روی آورده است؛ ماهی که نزد خداوند بهترین ماه‌ها است؛ روزهایش بهترین روزها، شب‌هایش بهترین شب‌ها و ساعاتش بهترین ساعات است. بر مهمانی خداوند فرا خوانده شدید و از جمله اهل کرامت قرار گرفتید. در این ماه، نفس‌های شما تسبیح، خواب شما عبادت، عمل‌هایتان مقبول و دعاهایتان مستجاب است. پس با نیت‌ای درست و دلی پاکیزه،‌ پروردگارتان را بخوانید تا شما را برای روزه داشتن و تلاوت قرآن توفیق دهد. بدبخت کسی است که از آمرزش خدا در این ماه عظیم محروم گردد. با گرسنگی و تشنگی در این ماه، به یاد گرسنگی و تشنگی قیامت باشید.»آن گاه پیامبر اکرم وظیفه روزه‌داران را برشمرد و از صدقه بر فقیران، احترام به سالخوردگان، ترحم به کودکان، صله ارحام، حفظ زبان و چشم و گوش از حرام، مهربانی به یتیمان و نیز عبادت و سجده های طولانی، نماز، توبه، صلوات، تلاوت قرآن و فضیلت اطعام در این ماه سخن گفت.[10]

در ضمن تنها راه كمال و ترقي انسان، ارتباط و پيوند معنوي با ذات اقدس الهي است و از اين رهگذر است كه انسان مي تواند اوج قله كمال انساني را فتح كند و به صفات و خصلتهاي انساني آراسته گردد و به مقام قرب الهي راه جويد. عبادات از جمله روزه، از آن جهت كه پرورش دهنده روح اخلاص و موجب ارتباط مستقيم انسان با خداوند است، در ميان احكام ديني جايگاه ويژه اي داشته و بيشترين تأثير در كمال انساني را دارا مي باشد. در تزكيه و تهذيب نفس و خودسازي آثار فراواني دارد عبادت، مناسب ترين پاسخ به متعالي ترين نياز روح انساني است. كسي كه خدا را عبادت كند، در حقيقت روح انساني خود را احترام كرده است.  ماه مبارک رمضان  ماهی پاکی از نا پاکی، ماه عبادت و بندگی، ماه رهایی از قید و بند مادی شهرت و شهوت، تمرین دل بریدن از جلوه های زیبا نمای زندگی و دست رسی به زیبایی حقیقی، ماه خلاصی از خود خواهی و شکمبارگی و پلشتی و آشتی با خالق هستی، ماه مهمانی خدا و بر سفره الهی نشستن و بهره مند شدن از ضیافت اواست.[11] حضرت رسول اکرم(ص) در تبیین اهمیت و فضیلت ماه مبارک رمضان فرمودند: درهاى آسمان در اولين شب ماه رمضان گشوده مى‏شود و تا آخرين شب آن بسته نخواهد شد. [12] همچنین فرمود:اگر بنده «خدا» مى‏دانست كه در ماه رمضان چيست [چه بركتى وجود دارد] دوست مى‏داشت كه تمام سال، رمضان باشد. [13]

حوادثات ماه رمضان

.به برخی از حوادث و رویدادهای مهم این ماه اشاره می‌شود:

*وفات حضرت خدیجه در دهم رمضان سال دهم بعثت.

*ولادت امام حسن مجتبی علیه السلام نیمه رمضان سال دوم هجرت.

*جنگ بدر در سال دوم هجرت.

*فتح مکه در سال هشتم هجرت.

*مراسم عقد اخوت و پیمان برادری میان مسلمان، و ایجاد اخوت اسلامی بین پیامبر و امام علی علیه السلام.

*بیعت مردم به ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام در سال 201 قمری.[14]

³روزه در قرآن

ماه مبارك رمضان تنها ماهى است كه در قرآن كريم نام او آمده است و اين ماه را خداوند سبحان به نزول قرآن معرفى كرد و فرمود:  « شَهْرُ رَمَضان الَّذُى اُنْزِلَ فِيهِ الْقُرْآن»

عظمت اين ماه به نزول قرآن كريم است. قرآن كريم احكام و حكمى دارد كه يكى از آن احكام روزه گرفتن است. ماه مبارك رمضان ماه نزول قران كريم است، انسان در اين ماه ميهمان خداوند است و خداوند هم در اين ماه غذايى به نام قرآن برى انسانها فرستاده است.

احکام روزه ماه مبارک رمضان در آیاتی از سوره بقره به اجمال تعیین شده و در چند آیه از سوره های دیگر ، به اقسام روزه اشاره ای رفته است.آیات دال بر روزه ماه رمضان همه در سوره بقره نزدیک به یکدیگر تربیت یافته است که عبارتند از:

آیه اول:« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »[15]

ترجمه :«ای افرادی که ایمان آورده اید روزه بر شما واجب شده است همانگونه که بر کسانی که قبل از شما بودند نوشته شده بود تا پرهیزگار شوید.»

به نظر مفسران و دانشمندان علوم قرآنی ، آیاتی که با خطاب « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ » هستند در مدینه نازل شده اند و جز آیات و سوره های مدنی می باشند. فرمان روزه نیز همچون دستور جهاد و پرداخت زکات، در سال دوم هجری صادر شد.[16]

در آیه مورد بحث، به بیان یکی دیگر از احکام الهی که از مهمترین عبادات محسوب می شود می شود می پردازد و آن روزه است. برای اینکه احساسات مؤمنان را به نفع این حکم تحریک کند و آنها را آماده پذیرش آن قرار دهد در آغاز مؤمنان را با این خطاب مفتخر می سازد.« ای کسانی که ایمان آورده اید»

و به تعبیر امام صادق (ع) لذت این خطاب، سختی روزه گرفتن را از بین می برد سپس تشریح حکم روزه را اعلام می دارد آنگاه جهت کاستن از سختی ان، اظهار می دارد که روزه گرفتن بر امت های پیشین هم واجب بود.

طبق تحقیق، روزه در میان تمام امت های گذشته به نحوی وجود داشته و حتی بت پرستان نیز برای تقرب به بت های خود گاهی روزه می گرفتند و هم اکنون در میان بت پرستان هندوستانی روزه گرفتن در مواقع خاصی مرسوم است.

یهود و نصاری و صائبین نیز برای خود نوعی روزه داشته اند در تورات و انجیل کنونی در مواردی روزه داری تحسین شده و از روزه گرفتن موسی و عیسی سخن به میان امده است و در قرآن داستان نذر حضرت مریم آمده که نذر کرده روزه بگیرد:«... فَقُولِي إِنِّي نَذَرْتُ لِلرَّحْمَنِ صَوْمًا فَلَنْ أُكَلِّمَ الْيَوْمَ إِنسِيًّا »[17]

ترجمه :«پس بگو من برای خدا روزه نذر کرده ام پس امروز با هیچ کس حرف نمی زنم.»

البته روزه مریم روزه «صمت» یعنی روزه سکوت بود که از حرف زدن با مردم امساک کرده بود ولی به هر حال، ان هم نوعی روزه داری است ولی آنچه در تورات و انجیل آمده روزه داری به معنای امساک از خوردن و آشامیدن است.

در پایان آیه با یک عبارت کوتاه فلسفه مهم روزه داری را بیان می کند و آن اینکه روزه باعث ایجاد تقوا در انسان می شود انسان روزه دار با امساک از لذت های جسمی که به خاطر خدا خود را از آن ها محروم می کند نوعی تمرین برای تسلط بر نفس و خواهشهای آن انجام می دهد و چون یک ماه این تمرین ها را تکرار کرد و در وجودش ملکه تقوا و خویشتن داری ایجاد می شود و او دیگر به آسانی می تواند از ارتکاب گناه و خوردن مال دیگران و تجاوز به حقوق مردم هر چند که به نفع او باشد پرهیز کند و بر نفس خود تسلط یابد و در جهت حفظ خود از معصیت اراده ی نیرومند داشته باشد.

آیه دوم: « أَيَّامًا مَّعْدُودَاتٍ فَمَن كَانَ مِنكُم مَّرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ وَعَلَى الَّذِينَ يُطِيقُونَهُ فِدْيَةٌ طَعَامُ مِسْكِينٍ فَمَن تَطَوَّعَ خَيْرًا فَهُوَ خَيْرٌ لَّهُ وَأَن تَصُومُواْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ »[18]

ترجمه :«چند روز معدودی را (باید روزه بدارید) و کسانی که از شما بیمار یا در سفر باشد پس (به همان تعدا) از روزه های دیگر (ی را بجای آن روزه بگیرد) و بر کسانی که قدرت انجام آن را ندارند (همچون بیماران مزمن و پیرمردان و پیرزنان) لازم است کفاره بدهندع مسکینی را اطعام کنند، و کسی که کار خیر کند، (بیش از مقدار، طعام مسکین بدهد) برای او بهتر است روزه گرفتن برایتان بهتر است اگر بدانید.»

توضیح:

پس از بیان حکم و فلسفه روزه در آیه قبل، برای کاستن از سنگینی روزه چند دستور دیگر را در این زمینه بیان می فرماید:

1- چنان نیست که مجبور باشید تمام سال یا قسمت مهمی از آن را روزه بگیرید بلکه چند روز معدودی را باید روزه بدارید.

2- هر کس از شما مریض یا مسافر بود از این حکم معاف است و روزه بر او نیست و باید بعد از ماه رمضان به تعداد ایامی که روزه نبوده قضا کند.

3- کسانی که توانایی و طاقت روزه گرفتن را ندارند مانند بیماران و سالمندان و زنان باردار و شیردهع چنین افرادی روزه خود را بخورند ولی در مقابل آن فدیه و کفاره بدهند میزان فدیه ای که باید بدهند سیر کردن یک فقیر به جای یک روز است اما اگر کسی بخواهد در عوض یک روز، عده ای بیش از یک نفر گرسنه را سیر کند بهتر است.

4- در پایان آیه باز یادآوری می شود که روزه گرفتن برای شما بهتر است و اگر میزان و اندازه این خیر و خوبی دانسته شود هیچ کس آرزو نمی کند که ای کاش من هم سالمند بودم و به جای روزه گرسنه ای را سیر می کردم.

آیه سوم: « شَهْرُ رَمَضَانَ الَّذِيَ أُنزِلَ فِيهِ الْقُرْآنُ هُدًى لِّلنَّاسِ وَبَيِّنَاتٍ مِّنَ الْهُدَى وَالْفُرْقَانِ فَمَن شَهِدَ مِنكُمُ الشَّهْرَ فَلْيَصُمْهُ وَمَن كَانَ مَرِيضًا أَوْ عَلَى سَفَرٍ فَعِدَّةٌ مِّنْ أَيَّامٍ أُخَرَ يُرِيدُ اللّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ وَلاَ يُرِيدُ بِكُمُ الْعُسْرَ وَلِتُكْمِلُواْ الْعِدَّةَ وَلِتُكَبِّرُواْ اللّهَ عَلَى مَا هَدَاكُمْ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ »[19]

ترجمه:(آن چند روز معدود) ماه رمضان است ، ماهی است که قرآن برای راهنمایی مردم، همراه با دلائل روشن از هدایت و جدا کننده حق از باطل در آن نازل شده است پس هر کس این ماه را دریابد باید روزه بگیرد و ان کس که مریض و یا مسافر باشد روزهای دیگری را به جای ان روزه بگیردع خداوند راحتی برای شما می خواهد نه زحمت و سختی راع هدف این است که شما، تعداد این روزها را تکمیل کنید و خدا را بر اینکه شما را هدایت کرده بزرگ بدارید شاید شکر گذاری کنید.

توضیح:

پس از بیان حکم و فلسفه روزه و اینکه روزه گرفتن در چند روز معین استع اینک آن روزها را تعیین می کند و می فرماید: ان روزهای معدود عبارتند از ایام ماه رمضان که دارای امتیاز ویژه ای است. ماه رمضان ماه خداست و دارای فضیلتی است که ماههای دیگر،آن فضیلت را ندارند.

زمان وو مکان به خودی خود، دارای هیچ فضیلتی نیست بلکه این حوادث مهم است که به زمان و مکان امتیاز می دهد در این آیه خداوند علت فضیلت ماه رمضان را بیان می کند و ان اینکه قران کریم در این ماه نازل شده است و ضمنا چند صفت از اوصاف برجسته قرآن را بیان می کند.

یکی اینکه قران هدایتگر است و انسانها را، به راه راست و درست رهنمون می شود و دیگر اینکه نشانه های روشنی از هدایت و فرمان در ان است یعنی قرآن ضمن اینکه بشر را هدایت می کند به او قدرت تشخیص هم می دهد و انسان بوسیله قرآن می تواند حق را از باطل و راه را از چاه تشخیص بدهد و به حقیقت دست یابد.

در پایان آیه شریفه به سه مطلب اشاره می کند و اشعار می دارد که خداوند احکام روزه را برای شما بیان نمود تا شما چند کار را انجام دهید:

1- اینکه تعداد روزهای روزه داری را تکمیل کنید و اگر به علت بیماری و سفر، روزه خود را خورده اید به تعداد آن روزها در ایام دیگر، روزه بگیرید.

2- خدا را به خاطر هدایتی که کرد تکبیر بگویید و بزرگ بدارید و شاید این اشاره به تکبیرهای نماز عید فطر باشد که پس از پایان ماه رمضان خوانده می شود و نیز تکبیرهایی که مستحب است بعد از نمازهای واجب در روز عید فطر گفته شود.

3- اینکه خدا را سپاسگزار باشید که این حکم مهم را به شما بیان کرد و شما از این نعمت استفاده خواهید نمود.

برخى اسامى و صفت های ماه مبارک رمضان:

1ـ شَهْرُ اللّه: ماه خدا

2ـ شَهْرُ اللّهِ الاَْعْظَم: ماه اعظم خدا

3ـ شَهْرُ ضِیافَةِ اللّه: ماه میهمانى خدا

4ـ شَهرُ قراءَةِ القرآن: ماه تلاوت قرآن

 5ـ شَهْرُ الصِیامِ: ماه روزه گرفتن

6ـ شَهْرُ الاْءسْلام: ماه اسلام

7ـ شَهْرُ الطَهُور: ماه پاک کننده

8ـ شَهْرُ التَمْحیص: ماه خالص سازى

9ـ شَهْرُ القِیام: ماه نماز

 10ـ شَهْرُ العِتْقِ مِنَ النّار: ماه آزادسازى از آتش

۱۱ـ شَهْرُ الصَّبر: ماه صبر

 12ـ شَهْرُ الْمُواساة: ماه مواسات و هم دردى

13ـ شَهْرُ الْبَرَکَة: ماه برکت

14ـ شَهْرُ الْمَغْفِرَة: ماه آمرزش

15ـ شَهْرُ الرَحْمَة: ماه رحمت

16ـ شَهْرُ التَوْبَة: ماه توبه

17ـ شَهْرُ الاْءنابَة: ماه بازگشت

18ـ شَهْرُ الاِِسْتِغْفار: ماه استغفار

19ـ شَهْرُ الدُعا: ماه دعا

20ـ شَهْرُ العِبادَة: ماه عبادت

 21ـ شَهْرُ الطاعَة: ماه اطاعت

22ـ شَهْرٌ مُبارَک: ماه مبارک

23ـ شَهْرٌ عَظیمٌ: ماه بزرگ

24ـ شَهْرٌ یُزادُ فیه رِزْقُ الْمُؤْمِنِ: ماه افزایش روزى مؤمن

25ـ سَیِّدُ الشُهور: سرور ماه ها

26ـ شَهْرُ عِیدِ اَوْلِیائه: ماه عید اولیاى خدا

27ـ رَبِیعُ الْقُرآن: بهار قرآن

28ـ رَبیعُ الْفُقَراء: بهار فقیران

29ـ رَبیعُ الْمُؤْمِنین: بهار مؤمنان

آثارو فواید روزه

روزه از اركان دين اسلام است و داراي اثرات فراوان فردی، اجتماعی ، تربیتی ، بهداشتی و... مي باشد كه به بعضي از آنها به اختصار اشاره مي شود.

آثار تربیتی و معنوی روزه:

 8رسیدن به پارسایی ، خویشتنداری و تقوا

مهمترین فایده و اثر روزه که قران کریم بر آن تصریح دارد تقوا و پرهیز گاری است.  تقوی حالت و ملکه و صفت ثابتی است که انسان را از کمین گاه های شیطانی نفس اماره می رهاند و از الو دگی به گناهان و رذ ائل اخلاقی بازمی دارد. مهمترين رهاورد روزه، بر اساس آيه 183 بقره، رسيدن به گوهر پرارج تقواست. هدف از وجوب روزه، تربيت معنوي انسان و گذاشتن او در بزرگ راهي است كه به پارسايي منتهي مي شود. تعبير«لعلكم تتقون» در اين آيه شريفه، پرده از رازي مي گشايد كه ملاك برتري آدميان بريكديگر دانسته شده و فرجامي نيك به نام فلاح و رستگاري خواهد داشت. پس انسان می تواند با استعانت از خدای متعال وبا بهره مندی ازفیض وبرکات ماه رمضان وروزه داری به صفت تقوی دست یابد و از انسانها متقی وپرهیز گار گردد. در واقع تقوی برای انسان همانند سپری می ماند که از حملات و سوسه های شیطانی و کشمکش وتمایلات نفسانی در امان می دارد از این رو است که قران کریم مارا در ایه « يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ »[20] و سایر آیا ت که در این مورد آمده است به این گوهر گران بها توصیه می کند.پس انسان می تواند با استعانت از خدای متعال وبا بهره مندی ازفیض وبرکات ماه رمضان وروزه داری به صفت تقوی دست یابد و از انسانها متقی وپرهیز گار گردد.

8تواضع:

یکی از صفات پسندیده نزد خداوند تواضع است افراد که به این صفت مزین هستند در درگاه خداوند از جایگاه و منزلت خاص برخوردار ند روزه داران با پالایش روح و جان خودشان بواسطه ای تشنگی و گرسنگی که برای فرمان برداری از دستورخدای متعال کشیده اند به این صفت  دست می یابند .

بدون شک یکی از ثمرات تربیتی روزه ،پدیدآوردن روح تواضع در شخص روزه دار است انسان پس از انکه عبادت را خالصانه و با حضور قلب انجام می دهد نورانیت و صفای دیگری در قلب خویش احساس می کند میل او به خوبی ها بیشتر می شود و تنفر او از بدی ها افزون می گردد و خود را به خوبی هانزدیکتردیده روح خضوع و تواضع و عبودیت و تسلیم در برابر حق را در خود زنده می­بیند.

 8 عامل افزایش بصیرت:

یکی دیگر از اثار تربیتی روزه برای انسان این است که به شیوه تفکر و اندیشه انسان اثر می گذارد بینش انسان را صفا و جلا می دهد. حضرت علی (ع)        می فرماید:کسی که کم بخورد صفای بینش پیدا می کند [21].

8آرامش روحی:

ازدیگرآثارروزه این است که انسان را به سکون و آرامش روحی می رساند، قلب انسان را آرامش می دهد ودغدغه ای خاطر وهیجان واضطراب را از بین می برد ودر برار ناملایمات وپیش آمد های ناگواربه شخص استقامت می بخشد. روزه   می­تواند از دو جهت مایه آرامش برای روزه دار گردد.

1 -  روزه شخص روزه دار را از نگرانیها و اضطراب ها به دور نگه می دارد چون انسان را به مرحله صبر می رساند و شخص صابر است که می تواند مسلط به نفس خود ش باشد و پیروی از عقل کند و تسلیم خدا باشد چنین شخصی دارای نفس ارام و مطمئنی خواهد  بود برای انکه حقیقت صبر ملازم باسکون و ارامش نفس است.

2 - از سوی دیگر روزه یک نوع ذکر و یاد عملی خداوند است . ومسلم است که ذکر و یاد خدا مایه آرامش دلهاست .« الَّذِينَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ[22]»

8صبر و برد باری.

یکی از آموزه های تربیتی روزه در ماه مبارک رمضان آموختن صبر است.خداوند در قرآن از روزه، به صبر تعبیر می کند در آنجا که فرموده:« يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ اسْتَعِينُواْ بِالصَّبْرِ وَالصَّلاَةِ إِنَّ اللّهَ مَعَ الصَّابِرِينَ»[23] از روزه و نماز کمک بگیرد!

8يادآوري معاد

روزه با گرسنگي و تشنگي و محدوديتهايي همراه شده تا خواب غفلت از چشم انسان گرفتار در تار دنياي فريبا، بربايد و او را به فردايي ديگر يادآور شود. بر اين اساس، يكي از آثار معنوي روزه، يادآوري روز رستاخيز است كه هيچ كس را از آن گريزي نيست. مردمان هر يك با كوله اي از توشه هايي كه در دنيا اندوخته اند، برانگيخته خواهند شد و در محشر گرسنه و تشنه در انتظار حسابرسي به سر خواهند برد. امام رضا (ع) در اين باره مي فرمايند:«مردم به انجام روزه امر شده اند تا درد گرسنگي و تشنگي را بفهمند و به واسطه آن، فقر و بيچارگي آخرت را بيابند.»[24]   

8اخلاص عمل

اگر در عبادتهاي ديگر، فرصت مانور براي شيطان فراهم گردد و بتواند با رياكاري و تظاهر گوهر «قبول» را از اعمال انسان بربايد، در روزه اين مجال از او گرفته مي شود؛ چه اينكه روزه دار را نيازي به تظاهر نيست و به دور از چشم مردم، بر شكستن روزه بدون اطلاع آنها توانا خواهد بود. از اين رو، امام علي(ع) فرمودند: خداوند روزه را واجب كرد تا اخلاص آفريدگان آزموده گردد.»

فرد با گرفتن روزه و حفظ آن، اخلاص خود را ثابت مي كند و در اثر مداومت بر اين كار، صافي و صفا در ديگر عبادتها نيز براي او حاصل مي شود. حضرت فاطمه زهرا(س) در اين باره چنين مي فرمايند: «خداوند روزه را براي استواري و تثبيت اخلاص [بندگان ]واجب ساخت.»[25]  

8 تقويت اراده و غلبه بر طغيان غرايز و روسیاهی شیطان

يكي از فوايد بزرگ روزه، تربيت روح و تقويت اراده و تعديل غرايز انساني است. روزه دار در حال روزه با وجود گرسنگي و تشنگي و خودداري از ساير لذايذي كه بايد از آنها چشم بپوشد، روح و اراده خويشتن را تقويت مي كند. بر اين اساس، مقصود از روزه به دست گرفتن زمام نفس سركش و تسلط بر شهوات و هوسها و به نوعی روسیاه کردن شیطان است. در حقيقت، مهم ترين فلسفه روزه همين اثر اخلاقي و تربيتي است. انساني كه هر لحظه تشنه و گرسنه شد، آب و غذا در اختيار اوست، همانند درختاني است كه در پناه ديوارهاي باغ بر لب نهرها مي رويند كه يك روز قطع آب، ممكن است باعث پژمردگي يا خشكيدن آنها گردد. اين درختان نازپرورده، كم مقاومت، كم دوام و بسيار ناپايدارند، اما درختاني كه از لابلاي صخره هاي سخت مي رويند و نوازشگر آنها از همان كوچكي طوفانهاي سخت كوهستان و محروميتهاي گوناگون است، محكم، با دوام، پرمقاومت سختكوش و سخت جانند. روزه نيز با محدوديتها و محروميتهاي موقت خود، به روح و جسم انسان توان و قدرت و مقاومت و به دنبال آن نور وصفا مي بخشد. جمله «لعلكم تتقون» باشد كه پرهيزكار شويد.» نيز به همين حقيقت اشاره دارد. و برنامه اي است كه براثر ایجاد و تقویت صبر و استقامت و تقوا و به فرموده رسول خدا (ص)، شيطان را از انسان دور مي سازد و فرصتي براي تقويت روحاني او پديد مي آورد.

8سحرخيزي

يكي از جلوه هاي معنوي روزه داري، انس با سحر و عادت به سحرخيزي است. از نظر قرآن، بهترين زمان براي مناجات و استغفار، سحر است.در دعاي روز هجدهم اين ماه هم از خداوند چنين مي طلبيم: «خدايا!مرا در اين ماه نسبت به بركت سحرهايش بيدار گردان و دلم را به روشني فروغ سحرگاهانش روشن ساز!»

8تفكر و ياد خدا بودن

انسان روزه دار با نداي خدا كه فرمود: «اي ايمان آورندگان روزه بر شما نوشته شده است» هميشه به ياد خداست و مشكلات روزه داري را به راحتي تحمل مي كند، ماه رمضان فرصت خوبي جهت خلوت با خويشتن، انديشه، تفكر و تدبر در آيات الهي است. بنابراين، فرصتي است براي به كار بستن نيروي تعقل و انديشه جهت بناي يك جامعه علمي و ديني در عصري كه عرصه براي كارزار علمي فراهم است.

8ياد قيامت بودن

پيامبر (ص) فرمودند: «با تشنگي و گرسنگي ماه رمضان به ياد تشنگي و گرسنگي قيامت باشيد.»

8حيا و عفت

رمضان، تمرين خودداري از معاصي و بالا رفتن حيا و شرم بنده است. بي حيايي مساوي است با عمل به خواسته هاي نفس و روزه ضريب حياء را بالا مي برد و ميزان مفاسد را كم و عفت عمومي را ضمانت مي كند.

8 پاكي پندار

پندار همراه با ملاك عقل و شرع، نه براساس رؤيا و خيال پردازيهاي غلط و سوء ظن، از آثار معنوي روزه داري است.

8اعتماد به نفس

اعتماد به نفس و پذيرش مقابله با سختيهاي جسمي و روحي، از ديگر آثار روزه است.

8 تقويت معارف ديني

وفور برنامه هايي چون دعا، قرآن، بيان معارف، طبعاً با شكم خالي و عدم حجاب، بيشتر ثمربخش خواهد بود.

8شناخت ارزش نعمتها

انسان تا حرارت تشنگي و تلخي گرسنگي را حس نكند، ارزش نعمتهاي خداوند را نمي شناسد. روزه بزرگترين يادآوري كننده انسان به نعمتها و خير و بركات است و تا انسان از خوراكي ها و نوشيدنيها محروم نگردد، ارزش نعمتها را نمي شناسد.

 8عادت به امانتداري

پيامبر اكرم(ص) فرمودند: روزه امانت است، پس بايد هر كس امانت خود را نگه دارد. انسان روزه دار با در اختيار داشتن خوردنيها و آشاميدنيها، امانت نگه داشته و به آنها دست نمي زند و اين تمريني است براي حفظ و نگهداري بسياري از چيزها كه حق استفاده شخصي از آنها را نداريم.

8 كنترل زبان

كنترل زبان تمرين زيادي لازم دارد و چه بسا گناه زبان اعمال نيك چندين ساله را محو مي كند. در رمضان شخص روزه دار با قرائت قرآن و دعا و ترك گناه زبان چون غيبت و دروغ و تهمت، پالايش واقعي اين عضو را عهده دار مي شود.

 8کثرت شكرگزاري

روزه داري و توجه به خداوند، انسان را در برابر نعمات پروردگار مانند نزول قرآن، شب قدر، نزول ملائكه و روح براي بازشدن ابواب رحمت الهي در اين ماه و ميهماني خدا و توفيق عبادت و كسب تقوا شاكر مي نمايد.

 8اقدام به توبه

از آثار معنوي و مهم روزه، طهارت دروني و حركت صحيح براي بندگي و سير به سوي كمال الهي و رسيدن به محبوب در پرتو برنامه هاي عملي روزه است.

³ آثار جسمی روزه

امروزه یکی از مشکلات جدی انسان تغذیه ناسالم و غیر طبیعی است. انواع غذاهای صنعتی و مشروباتی که وارد بازار می شود و با رنگها وطعم های مختلف برای انسان اشتهای کاذب بوجود می آورد.. زیادی وزن بیش از حد و مرک و میر زود رس، انواع و اقسام بیماری از جمله پیامدهای تغذیه امروز بشر است.. رسول مکرم اسلام(ص) فرموده است:.« معده مرکز و خانه هردردی است و پرهیز از غذاهای نامناسب و زیاده خوری، اساس هرداروی شفا بخش است.»[26] در حدیث دیگر فرموده است: صُومُوا تَصِحُّوا [27]. بدون شک هر آنچه را خدا و رسول گرامی اش برای بشر تجویز و یا ازعملی ممانعت می­کند، عین حقیقت و واقعیت و به مصلحت انسان می باشد. با توجه به همین حقیقت، تجربه علم پزشکی توانسته با تجربه و آزمایش به این حقیقت دست یابد، دانشمندان، روزه را خانه تکانی بدن میدانند که موجب نظافت کامل تمام دستگاها و سلولهای بدن می شود.

دكتر « كاربو» (آمريكايي) مي­گويد : هر شخص بيمار بايد در سال، مدتي از غذا پرهيز كند زيرا مادامي كه غذا به تن مي­رسد، ميكروب ها در حال رشدند، ولي هنگامي كه از غذا پرهيز مي­كند ميكروب ها رو به ضعف مي روند.او اضافه می­کند روزه که اسلام واجب کرده بزرکترین ضامن سلامتی است[28]. هضم چربي هاي ذخيره بدن، دفع سموم فلزي وارد شده به بدن، از محيط اطراف، برقراري اعتدال بيولوژيكي و شيميايي در بدن و ... از آثار جسمی روزه است. دکتر الکسیس کارل می­گوید :

«با روزه داری، قند خون در کبد می­ریزد و چربیهایی که در زیر پوست ذخیره شده اند و پروتیین های عضلات و غدد و سلولهای کبدی آزاد می­شود و به مصرف تغذیه می­رسد». او می گوید روزه تمام بافتهای بدنی را می­شوید و آنها را تازه   می­کند[29]. این ها نمونه بسیار اندک از صدها آثار پیدا و پنهان روزه در ارتباط با جسم و سلامت آن است  و خداوند ماه مبارک رمضان را به ما هدیه نموده است که به علاوه پرورش بعد معنوی،زمینه تعدیل بعد جسمی خود را با روزه داری فراهم نموده بستر سلامت جسمی و بدنی خویش را به وجود آوریم.

اثر بهداشتی روانی

یکی از بحران ها و چالش های دنیای امروز به خصوص در جوامع پیشرفته و صنعتی، مسئله افسردگی اجتماعی و بی معنایی زندگی فردی می­باشد. افسردگی اجتماعی و بی معنایی زندگی انسان مسلط بر زمین و آسمان و برخوردار از تکنولوژی مدرن و رفاه زده امروزی چالش بیسار جدی است.این درنده خاموش گروه گروه از انسان های سرخورده و اسیر در چنگال افسردگی را به مسلخگاه خودکشی می کشد. فاجعه­ی که هیچ گونه درمانی فیزیکی ودارویی ندارد، چون بیماری افسردگی دنیای امروز بیماری از دست دادن ایمان و معنویت و هدف دار نبودن زندگی است و این بیماری است که روح انسان را می­ساید و تن را به قربانگاه خودکشی سوق می­دهد.اما در جوامع دینی که براساس ایمان دینی اساس زندگی خود را پایه ریزی می­نمایند، به فردای بهتر باورمندند و فردای که سعادت و خوش بختی جاودانه را در پی دارند. امید وار به بشارت های الهی است که، امیدوارانه به فردای بهترمی اندیشند. از نظر روانی به اطمینان و آرامش و با تسکین خاطر زندگی می نمایند و همین احساس زندگی لذت بخش تر و جاودانه سبب می­شود دیگر احساس پوچی و به آخر رسیدن و بی معنایی زندگی در مخیله شان راه پیدا نکنند. رمضان ماه دعا و خواستن، اميد و اجابت است که فرد مسلمان در این ماه، درگاه خدا را بر روی خویش مفتوح و گشوده می بینند و با دعا و نیایش در محضر دوست احساس تقرب و نزدیکی نموده برای خود معنای زندگی و اوج منزلت و شان انسانی احساس می­کند.انساني كه دعا مي­كند اميد به اجابت دارد و اميد يعني نشاط، سر زندگي و شادابی و هر لحظه تازه شدن، جامعه اي كه همه با هم در اين ماه دعا مي كنند با نشاط اند وچیزی به بنام افسردگی روانی وعاطفی وجود ندارد .[30]

³آثار اجتماعی روزه:

روزه داری همانطور ی که راه را بسوی تربیت فردی هموار می کند ومی تواند آثار مهم در تربیت فردی انسان داشته باشد .نیز می تواند عامل خوبی باشد با انکه اورا از نا هنجاری های اجتماعی دور ودر مسیر تقوای  اجتماعی وحسن معاشرت با هم نوعان خود قرار دهد . البته این اثر گزاری از ناحیه ماه مبارک رمضان که نوع مسلمانان در ان  روزه هستند واز طرفی هم شامل برنامه های خاص از قبیل افطاری دادن وپرداخت فطریه به فقرا، و ...است جلوه بیشتر خواهد داشت.     

8مساوات وبرابری وبرادری و بيداري عاطفه و تحقق روحيه نوع دوستي

ماه رمضان ماهی است که ثروتمند، فقیر و مسکین ،ارباب و رعیت و سایراقشار و طبقات مردم همه در گرسنگی وتشنگی برابر ند ،آن چنان ماه رمضان انها را یک رنگ می نماید که هیچکس حق ندارد از اموال انباشته اش در روزرمضان خودش و یاد دیگران از آن استفاده کنند مگر انکه خدای متعال اجازه دهد .پس يكي از آثار اجتماعي روزه، درس مساوات و برابري در ميان افراد اجتماع است؛ زيرا با انجام اين دستور مذهبي افراد برخوردار، هم وضع گرسنگان و محرومان اجتماع را به طور محسوس درمي يابند و هم با صرفه جويي در غذاي شبانه روزي خود مي توانند به كمك آنها بشتابند[31]. امام صادق(ع) نيز با اشاره به اين پيامد نيكوي روزه مي فرمايد: «خداوند روزه، را از آن رو واجب كرد كه دارا و محتاج در آن برابر گردند.»[32]

8ترويج فرهنگ ديني

روزه فرهنگ مخصوص خود دارد و روزه داران در ماه مبارك رمضان، بيشتر با واژه هاي مربوط به اين فرهنگ سر و كار پيدا مي كنند. طبق تحقيقات، در ماه مبارك رمضان، چهارصد واژه همگام با فرهنگ روزه بين ده تا سه برابر بيشتر از ساير ماه ها به كار مي روند؛ واژه هايي چون تلاوت، صدقه، انفاق، خيرات، احسان، نماز، روزه، دستگيري، فقرا و... .

8عامل  وحدت جامعه­ ی  اسلامی:

 در تمام کشور های اسلامی مسلمانان از ملیتها ونژاد های مختلف همه با هم با اشتیاق و علاقه مندی فراوان انتظار ماه مبارک رمضان را می کشند ودر آن به عبادت ویاد خدا مشغول می شوند .مراسم های جمعی از قبیل نماز جماعت ها ونماز عید واحیا شب های قدر، عید سعید فطرو دید و بازدید در آن،اتحاد و هم دلی علیه ظالمان زمان(روز قدس) و..نمونه این موارد است که در جهت ارتباط بیشتر بین مسلمانان وایجاد وحدت بین آنها میشود.

8 احترام به جامعه

يكي از آثار سودمند روزه در بخش اجتماعي آن، تمرين احترام به قانون و ديگر افراد جامعه است. در جامعه اي كه روزه به عنوان يك فريضه ديني مورد توجه است، همه افراد خود را موظف به خويشتنداري و رعايت احترام آن جامعه مي دانند و از هركاري كه موجب جريحه دار شدن و آزار روزه داران مي گردد، پرهيز مي كنند. در جامعه روزه دار، خوردن و آشاميدن و حركات ضد اخلاقي مغاير با رفتار ديني به شدت محكوم است و انسانهاي فهيم خويشتن را از آن دور نگه مي دارند.

8كاهش جرايم اجتماعي

بر اساس آماري كه از سوي مراجع مربوط اعلام مي گردد، هر ساله با فرا رسيدن ماه مبارك رمضان ميزان جرايم اجتماعي به ميزان قابل توجهي كاهش مي يابد. ريشه اين اصلاح اجتماعي را بايد در گرايش افراد جامعه به معنويات و سلطه معنويت بر جامعه جستجو كرد. اين راهكار بزرگ معنوي مي تواند راه گشاي ديگر معضلات اجتماع اسلامي و نيز بشري قرار گيرد؛ به گونه اي كه با تبيين و گسترش صحيح مسائل ديني و روحاني، مي توان به ستيز اهريمن پليديها و نادرستي ها رفت.

8فرصتي براي مهرورزي

تشويق به افطاري دادن در فرهنگ اسلامي و دستگيري از نيازمندان و نيز گستردن سفره هاي اطعام براي همگان كه امروزه به صورت فرهنگي فراگير درآمده، نشانه هايي از مهرورزي اند. اكرام ايتام به پيروي از مولاي يتيمان، امير مؤمنان (ع) نيز گوشه اي از آثار اجتماعي روزه داري به شمار مي آيد. در ماه رمضان، دل ها در اثر همسايگي با نور و كاستن از عوامل مادي، رنگ و بوي بيشتري از محبت به خود مي گيرد و زمينه گسترش شميم خوش مهرباني در سراسر جامعه اسلامي پديد مي آيد.

پس یکی از عباداتهای بسیار بزرگ و مهم که آثار تربیتی فراوانی دارد روزه است.انسان می تواند با بهره گیری از اموزه های تربیتی روزه ،سلامتی روح و جسم خودش راتضمین نماید .روزه رمز تقوی و پرهیز گاری، تهذیت نفس، پالایش درون و تمرین صبر و بردباری و ایستادگی در برابرتمایلات اهریمنی نفس سرکش و مبارزه با شیطان است.روزه مکتب انسان ساز و آرامش دهنده روح و روان و تربیت کننده نیروهای درونی و زیبا کننده چهره و شخصیت ظاهری انسان در پرتوی وصل به نیروی لایزال الهی است و جان انسان را در مسیر نسیم رحمت الهی قرار می دهد تا انکه باعث تغییرات در رفتار و گفتار و شیوه تصمیم گیریهای او در زندگی می شود.

8آسیب شناسی روزه (عوامل مؤثر درکاهش ارزش روزه)

در اين قسمت سخن از عواملى است كه باعث كاهش ارزش روزه مى شوند، گرچه اين عوامل فراوان اند؛و تبیین و توضیح آنها در این اندک مطلب نمی گنجد ولى  به مهمترين آن ها بطور مختصر اشاره می شود:

1. افكار ناپسند

روزه ظاهرى همان خوددارى ارادى و مطيعانه از خوردن اغذيه است ، ولى روزه نفس ، عبارت است از: خوددارى حواس پنجگانه از افعال ناستوده و خوددارى دل از نيت هاى پليد.

قلب انسان روزه دار بايد همسو با خود صائم باشد؛ آدم روزه دار از بسيارى از كارها خوددارى مى كند؛ قلب او هم بايد به خاطر حفظ حريم روزه از افكار آلوده و عصيان آميز پرهيز و اجتناب نمايد و هر گونه افكار ناپسند را از سر خود بيرون كند. حضرت علی (ع ) فرمود: روزه قلب بهتر از روزه زبان و روزه زبان بهتر از روزه شكم است [33].

2. لقمه ناپاك و اثر آن

روزه بايد با لقمه پاك و بدور از هر گونه شبهه گرفته شود، بنابراين چنانچه انسان بدون توجه و رعايت حلال و حرام و لقمه شبهه ناك روزه بگيرد، روزه از ارزش و اعتبارى كه شرع برايش تعيين كرده برخوردار نخواهد بود. اهتمام به خوردن حلال و پرهيز و اجتناب از حرام خوارى[34] يكى از نشانه هاى بارز پيروى از خط حق است پيامبر اكرم (ص ) فرمود: واى به حال كسى كه روزه خود را با غذاى حرام افطار كند[35] ؛ آرى ، روزه ، با غذاى حلال ، روزه راستين است .

یادآوری1 :

آثار منفى مال حرام

1. عبادت با مال حرام مورد قبول واقع نمى شود. روزه انسان حرام خوار بدون پاداش است و حج وى بدون اجر خواهد بود؛ كسى كه با مال حرام به حج رود، موقع لبيك گفتن به او جواب رد داده مى شود.[36]

2. پيامبر اكرم (ص ) فرمود: كسى كه از مال و نعمت حلال استفاده كند، از صفاى باطن و قلب رقيق برخوردار مى شود و چشمهاى او از خوف خدا مى گريد و براى به اجابت رسيدن دعاهاى او مانعى وجود نخواهد داشت [37].

3. در وصيت رسول خدا (ص ) به على (ع ) آمده است : اى على ! پنج چيز سبب مرگ قلب مى شود؛ زياد خوردن و زياد خوابيدن و زياد خنديدن و اندوه زياد و خوردن مال حرام موجب زوال و از بين رفتن ايمان مى شود.[38]

جبهه بندى و صف آرايى در برابر حق يكى از آثار لقمه حرام است ؛ در روز عاشورا امام (ع ) به سپاه كفر فرمود: شكم هاى شما از حرام پر شده است ، لذا حرف حق را نمى شنويد.[39]

3. سخن چينى

نمامى ، به نوبه خود از عوامل كاهش ارزش روزه است و اثرات و پيامدهاى خطرناكى دارد؛ از جمله :

الف كاهش اعتبار روزه  و عذاب قبر

پيامبر (ص ) فرمود: چهار چيز موجب تباهى روزه و بطلان كارهاى خير مى شود، يكى از آن چهار چيز نمامى سخن چينى است .[40] در رهنمودهاى پيامبر (ص ) به اميرالمؤ منين (ع ) آمده است : يا على ! از غيبت و نمامى بپرهيز؛ زيرا غيبت ، روزه را از پا در مى آورد و سخن چينى نيز باعث عذاب قبر است[41] .

4. عاق والدين

روزه دار علاوه بر انجام واجبات و مستحبات و ترك مبطلات روزه و احيانا مكروهات ، بايد از هر گونه والدين آزارى بپرهيزد؛ روزه كسى كه والدين او از وى ناراضى هستند، ارزشى ندارد.[42]

یادآوری 2 :

اثرات منفى عاق والدين

1. يكى از اثرات منفى والدين آزارى ، جلب خشم و غضب و نارضايى پيامبر اسلام (ص ) است ، اذيت پدر و مادر اذيت پيامبر (ص ) است ؛ زيرا رسول خدا (ص ) فرمود: هر كس ‍ والدين خود آزار دهد، بدون ترديد مرا اذيت كرده است[43].
2. اذيت كردن و آزار دادن والدين موجب محروميت انسان از الطاف خداوند و پاداش الهى مى شود. هر يك از ما در برابر عبادات خود از خداوند توقع و انتظار اجر و پاداش داريم و جاى ترديد نيست كه خداوند در برابر حسنات به ما پاداش خواهد داد. يكى از اثرات منفى عاق والدين شدن اين است . كه از اجر و پاداش در برابر عبادت محروم شويم ، چرا كه پيامبر اكرم (ص ) فرمود:« لا صيام لولد عاق»[44] .

3. خير و بركت زندگى از آدمى گرفته مى شود، چون نفرين پدر و مادر، موجب تيرگى زندگى است .

4. در حال احتضار، زبان از گفتن شهادتين بند مى آيد، رسول خدا (ص ) به جوانى كه در حال احتضار بود، تلقين شهادتين كرد، زبان او همراهى نمى كرد، فرمودند: اين جوان پدر و مادر دارد؟ گفتند فقط مادر او در قيد حيات است .، دستور داد او را حاضر كنند، وقتى مادر بر بالين پسر حاضر شد، پيامبر فرمود: آيا از اين پسر راضى هستى ؟ جواب داد خير؛ اما به خاطر شما يا رسول الله (ص ) راضى شدم . ناگهان ديدند زبان جوان باز شد و به اداى شهادتين پرداخت .

5. عكس العمل دنيوى و مقابله بمثل دنيوى دارد[45]؛ يعنى كسى كه پدر و مادرش را آزار دهد و اذيت كند، از فرزندان خود نيكى نخواهد ديد[46].

6. دستور الهى را زير پا نهاده است : خداوند فرمان مى دهد كه غير او را پرستش نكنيم و نسبت به والدين احسان و نيكى نماييم . [47] دستور خداوند را زير پا نهادن كيفر و عقوبت در پى دارد و عاق والدين يكى از گناهان كبيره است

 5. بدخلقى

اخلاق بد و خوى ناپسند، باعث تضعيف ارزش و منزلت شخص روزه دار مى شود؛ بنابراين ، روزه دار، بايد تلاش كند تا در پرتو اراده خود، خلق و خوهاى ناپسند را از خود دور سازد و از اين طريق بر ارج و بهاى خود به عنوان انسان روزه دار بيفزايد. روزه دار نه تنها بايد از اخلاق بد بپرهيزد، بلكه لازم است خود را به اخلاق شايسته بيارايد؛ زيرا اين امر يكى از عوامل غفران است .

6. مردم آزارى (همسر آزارى و همسايه آزارى )

يكى از عوامل كاهش ابهت روزه ، مردم آزارى است . در ديدگاه اسلام مردم بايد از يكديگر خير و نيكى ببينند نه شر و بدى . هر انسان با ايمانى موظف است ، آئينه انسان مؤ من ديگر باشد و فقر و كاستى هاى زندگى او را رفع كند و وى را بيارايد: بر اساس فرمایشی از على (ع ) [48]هر گونه مردم آزارى باعث سقوط آبروى روزه دار مى باشد، اعم از آزار افراد داخل منزل ، داخل كوچه ، همسايگان ، داخل شهر داخل نظام حكومتى .

یادآوری3 :

اهميت حرمت همسايه :

پيامبر اكرم (ص ) فرمود: جبرئيل امين پيوسته مرا نسبت به رعايت حقوق همسايه توصيه و سفارش مى كرد تا آنجا كه گمان كردم همسايه از همسايه ارث مى برد. به پيامبر عرض ‍ شد: آيا همسايه غير از زكات در مال همسايه اش حق ندارد. فرمود: بله ، بنابراين كسى شب سير بخوابد و همسايه مسلمانش گرسنه باشد به من ايمان نياورده است .[49]

امام صادق (ع ) فرمود: خوب همسايه دارى كردن باعث افزايش رزق و روزى مى شود

در حديث آمده است كه همسايه خوب فقط كسى نيست كه همسايه خود را نيازارد، بلكه همسايه خوب كسى است كه همسايه اش را تحمل كند.[50]

7. دروغ گفتن

يكى از معارف روزه ، پرهيز از دروغ و آراستن خود به راستگويى است بر اين اساس در دعاى معروف به جوشن كبير در بند 27 مى خوانيم : اى راستگوترين راستگويان ، قرائت اين گونه رهنمودها در نيايش ها و دعا بدون هدف و منظور نخواهد بود و كمترين هدف آن اين است كه اى روزه دار، مواظب باش كه در ماه رمضان ، زبان تو از صراط صداقت ، منحرف نگردد.

يكى از جلوه هاى روزه زبان ، پرهيز از دروغ گفتن است ؛ زيرا دروغ ارزش و اعتبار روزه را ساقط مى كند. پيامبر اكرم (ص ) فرمود: چهار چيز روزه را از اعتبار ساقط مى كند و ارزش ‍ كارهاى نيك را از بين مى برد و مى افكند آن چهار عبارتند از: غيبت ، دروغ ، سخن چينى و نگاه نامشروع به نامحرمان .

برخى از دروغ ها روزه را باطل مى كند. اگر روز‏ه دار به گفتن يا به نوشتن يا به اشاره و مانند اينها، به خدا و پيغمبر(ص) و جانشينان آن حضرت(ع) عمدا نسبت دروغ بدهد اگر چه فورا بگويد دروغ گفتم يا توبه كند روزه او باطل است و احتياط واجب آن است كه حضرت زهرا(سلام الله عليها) و ساير پيغمبران و جانشينان آنان هم در اين حكم فرقى ندارند[51]. اگر كسى ، سخنى را كه از پيامبر و امام  است و او مى داند كه از آنهاست ولى وقتى از وى سؤ ال كنند بگوى ، خير و يا آنكه به جاى خير بگويد. آرى ، روزه او باطل مى شود، حتى سخن حقى را از آنها نقل كند و سپس بگويد دروغ گفتم ، و يا آنكه چيزى را مى داند كه دروغ است به آنان نسبت دهد، روزه او باطل مى شود.[52]

روزه كسى كه به پيامبر و امامان  نسبت دروغ مى دهد، علاوه بر اينكه باطل مى شود بايد كفاره جمع نيز پرداخت كند.

8. حسادت

يكى از آفات و عوامل كاهش ارزش روزه ، حسد ورزى است . از امام صادق (ع ) در ذيل آيه انى نذرت للرحمن صوما اءى صمتا[53] آمده است : زبان خود را حفظ كنيد، چشمان خود را از نگاه به نامحرم بپوشانيد. حسد نورزيد، نزاع نكنيد، و بدون ترديد حسد ايمان را نابود مى كند همچنان كه آتش هيزم را.[54]

9. غيبت

غيبت يكى از عواملى است كه باعث سقوط ارزش روزه مى شود و شخص روزه دار را از دستيابى به پاداش بهتر و سزاوارتر محروم مى سازد. پيامبر اكرم (ص ) فرمود: روزه دار عبادت كننده ، به حساب مى آيد گر چه در ميان رختخواب و در حال استراحت باشد، البته مادامى كه به غيبت از اين و آن روى نياورد.[55]
كسى كه در ماه رمضان از مرد يا زن مسلمانى غيبت مى كند، خدا نماز و روزه او را تا چهل روز قبول نمى كند مگر آنكه فرد مورد غيبت از او راضى شود.[56] كسى كه در ماه رمضان غيبت مى كند در مقابل روزه خود پاداشى به دست نمى آورد.[57]

هر كس غيبت برادر مسلمان خود را بنمايد، روزه اش باطل مى شود و وضويش مى شكند[58].

10. عيبجويى :

عيبجويى از صفاتى است كه ارتباط تنگاتنگى با غيبت دارد و باعث كاهش ارزش روزه مى شود و روزه دار را از انظار عموم ساقط مى كند.

11. تكبر و عجب

يكى از آفات روزه از رذائل اخلاقى خود بزرگ بينى و تكبر فروشى است . تكبر اولين معصيتى است كه در برابر خدا صورت پذيرفته است .

تكبر، چيزى است كه از آن به عنوان اصول ريشه هاى كفر، ياد شده است[59].

سرچشمه و ريشه كفر سه چيز است : حرص ، تكبر و حسد [60]. تكبر نه تنها زشت ترين اخلاق است بلكه از بزرگترين گناهان مى باشد. [61]

عجب ، در بسيارى از موارد به معناى تكبر است ، ولى گاهى به معنى خودپسندى و خود برتر بينى است ، عجب آن است كه آدمى ديگران را به حساب نياورد و موارد ارزشهاى آنها را ناديده بگيرد، امام صادق (ع ) فرمود: كسى كه براى ديگران ، ارزشى قائل نشود، داراى عجب است . [62] پس عجب يك صفت منفى اجتماعى است كه انسان خود را مى پسندد و براى ديگران مؤ لفه ستودنى قائل نيست .

از مردمك ديده ببايد آموخت                  ديدن همه كس را، نديدن خود را

عوامل ارتقاى ارزش روزه

عوامل متعدد و مختلفی وجود دارد که موجب ارتقاء ارزش و عظمت روزه می گردد که برخی از آنها عبارتند از:

1. امام شناسى و ولايت

يكى از ابعاد معارف روزه ، امام شناسى است . در يكى از كتب حديثى آمده است : مردى از بيابان ، به ديدار رسول خدا(ص ) شتافت و آنگاه كه وارد مسجدالنبى شد اول به اميرالمومنين (ع ) سلام داد، سپس به پيامبر اكرم (ص ) حاضران از كار آن مرد خنديدند، او به آنان گفت : من از پيامبر (ص ) شنيدم كه فرمود: من شهر علم و دانشم و على درب ورود به آن است و هر كس كه خواست بدان وارد شود از درب آن داخل گردد و من هم طبق آن عمل كردم [63]

2. ورع :

يكى از معارف روزه ، ورع وپارسايى است . ورع و پارسايى باعث افزايش پاداش روزه دار و عامل افزايش كمالات روزه مى باشد. وقتى رسول خدا (ص ) در آستانه ماه رمضان خطبه اى خواند همگان را به رعايت بيش از پيش دستورات خداوند و حفظ حرمت اين ماه فرا خواند، اميرالمومنين (ع ) كه در آن جلسه حضور داشت ، از جاى برخاست و پرسيد: بهترين عمل در اين ماه چيست ؟.

رسول خدا (ص ) فرمود: برترين عمل در اين ماه ، پارسايى و تقوا پيشه كردن و چشم پوشى از آنچه خداوند حرام كرده ، مى باشد.[64]

درجات ورع در نظر شيخ بهايى : ايشان در كتاب الاءربعون در ضمن حديث نهم در اين باره مى نويسد: در ديدگاه صاحب نظران ورع داراى درجاتى است كه عبارت اند از:

1. ورع التائبين ؛ آن است كه آدمى از فسق و فجور پرهيز كند.

2. ورع الصالحين ؛ آن است كه از موارد شبهه انگيز بر حذر باشد.

3. ورع المتقين ؛ پرهيز از موارد حلالى كه احتمال ابتلاء به عمل شبهه ناك دارد.

4. ورع الصديقين ؛ پرهيز از انديشيدن به غير خدا كه نكند باعث دور افتادن از تقرب باشد.[65]

3. ذكر:

يكى از ابعاد معارف روزه ذكر است در سراسر دعاها و مناجات هايى كه در ماه رمضان مورد توجه اند، آدمى را به ذكر، فراخوان مى كنند در دعاى روز چهارم ماه رمضان مى خوانيم : ... و اذقنى فيه حلاوة ذكرك

ذكر مصاديق گوناگونى دارد و شامل قرائت قرآن ، دعا، صلوات ، استغفار، تسبيح فاطمه (س )، و... مى شود. همچنين ذكر به نوبه خود به لفظى و عملى و قلبى تقسيم مى شود، و از جمله عواملى است كه باعث افزايش ارج و بها و ارزش روزه مى گردد.

5. تحصيل دانش

يكى از معارف روزه ، تحصيل دانش و توجه به اهميت علم است . در شب هاى قدر برترين عمل ، پرداختن به مذاكره علمى است . مطرف مى گويد كه از ابن عباس شنيدم كه مذاكره علمى در شب قدر، برتر از احيا آن شب است .
6. عفو و گذشت

يكى از معارف روزه عفو و گذشت از خطاهاى ديگران در مدار معقول و مجاز است . بر اين اساس در دعاى جوشن كبير كه در ماه مبارك ، بويژه در شب هاى قدر قرائت آن توصيه شده است ، مى خوانيم : يا خير الغافرين ، يا غافر الخطيئات ، يا غافر الخطايا، يا غافر الذنب يا قابل التوب ، يا غافر من استغفره ، يا غافر يا ساتر، اللهم انى اسئلك باسمك يا عفو يا غفور و اللهم انى اسئلك باسمك يا ستار يا غفار.

يكى از عوامل ترفيع درجه روزه ، عفو و اغماض و گذشت است ؛ عفو و گذشت در اين ماه ارزش بسيار و اهميت ويژه اى دارد. اغماض در پرتو ناديده انگاشتن برخى از نامهربانيها و خطاهاى ديگران ، بهتر مى تواند تجلى خويش را باز يابد.
اميرالمومنين (ع ) فرمود: [66] شريفترين عملكرد انسان بزرگوار، تغافل او از خطاها و نامهربانى هاى ديگران است . همچنين آن حضرت در جاى ديگر فرمود: [67]ارزشمندترين اخلاق آدم بزرگوار، ناديده گرفتن خطاهايى است كه با خبر است .

استغفار و توبه

يكى از معارف روزه ، گرايش به توبه است كه در جاى جاى مناجاتها و ادعيه مربوط به ماه رمضان به چشم مى خورد از جمله ، در جوشن كبيرهم آمده است يكى از عوامل ارتقاى روزه ، توبه و استغفار است . توبه عبارت است از وصل بعد از قطع ؛ قطعى كه رجوع در آن نمايان است . توبه هم به خدا نسبت داده شده است و هم بر انسان ، بر اين اساس هم خدا تواب است و هم انسان ، ولى تفاوت آن دو از حيث ماهيت مصاديق است .

در مفردات راغب در باب توبه خلق آمده است : [68] دست كشيدن از گناه به گونه اى صحيح خدا پسند را توبه بشرى گويند؛ توبه ؛ يعنى بازگشت از گناه به سوى اطاعت و بازگشت از قطع رحمت به وصل رحمت راغب همچنين يادآور مى شود، هنگامى كه گفته مى شود خدا توبه كرد؛ يعنى ، خدا كه فضل خود را دريغ داشته بود، دوباره شامل حال بنده كرد، ولى وقتى گفته مى شود انسان توبه كرد؛ يعنى انسان دست از گناه كشيد و به سوى خدا بازگشت : تاب الله اءى اليه بفضله ... رجع اليه عن المعصية .[69]

8. توكل

از ديگر عوامل ارتقاى روزه ، توكل است . در فرازى از دعاى روز دهم ماه مبارك مى خوانيم : خدايا، در اين روز مرا از جمله توكل كنندگان بر خود قرار بده . على (ع ) در نهج البلاغه مى فرمايد:[70] كسى كه بر خداوند توكل كند، خداوند او را كفايت مى كند.

7. زهد:

يكى از عوامل ارتقاء درجه انسان روزه دار، زهد است . بر اين اساس در رهنمودهاى اساسى پيامبر اكرم (ص ) در آستانه حلول ماه رمضان آمده است : [71] از گرسنگى و عطش اوقات روزه ، بايد به گرسنگى و عطش روز رستاخيز، پى برد.
اين رهنمود گوياى اين حقيقت است كه ماهيت روزه ، ماهيت ويژه اى است كه زهد گرايى ، تضعيف دلبستگى نسبت به دنيا را به همراه دارد.

9. توسل [72]

يكى از ابعاد معارف روزه ، توسل جستن و برخوردارى از وسيله و ابتغوا اليه الوسيله است . در دعاى روز بيست و هشتم رمضان مى خوانيم ...و قرب فيه وسيلتى اليك من بين الوسايل . لذا مى توان گفت : يكى از عوامل ارتقاى درجه روزه دار كه از فرهنگ و معارف ماه صيام نشأت مى گيرد، توسل است . توسل به اولياء الله ، توسل به وسائط فيض و مجارى امور الهى ، نوعى برخوردار شدن از رحمت واسعه الهى به گونه اى غير مستقيم است .

سمهودى ، يكى از نويسندگان عرب مى نويسد: مردى نابينا به رسول خدا (ص ) گفت : دعا كن تا خدا به چشم نابيناى من شفا و عافيت دهد. پيامبر (ص ) فرمود: اگر صبر كنى ، براى تو بهتر است ، مرد نابينا گفت : نخير، تحمل آن را ندارم ، پيامبر اكرم (ص ) فرمود: وضو بگير و اين دعا را بخوان : اللهم انى اسئلك و اتوجه اليك بنبيك محمد نبى الرحمة ، يا محمد انى توجهت بك الى ربى فى حاجتى ليقضى لى حاجتى اللهم شفعه لى فى . پس از خواندن دعاى فوق ، مرد نابينا ناگهان احساس كرد، ديدگانش روشن شده و بينايى خود را باز يافته است .[73]

10. صله رحم

يكى ديگر از ابعاد معارف روزه ، توجه به انجام صله رحم است . در ضمن خطبه معروف پيامبر (ص ) در آستانه حلول ماه رمضان آمده است : ... وصلوا ارحامكم .[74]

صله رحم يكى از مسائل است كه رسول خدا (ص ) نسبت به آن اهتمام مى ورزيد و بر آن تأكيد فراوان داشت . صله رحم موجب تحكيم پيوند ميان خويشاوندان و ارحام مى شود.

11. امر به معروف و نهى از منكر

يكى از برنامه ها و ويژگيهاى ماه مبارك رمضان و وظيفه روزه دار در اين ماه خيرخواهى براى ديگران است . اين ماه ، ماه پندپذيرى و پند دهى است . رسول خدا (ص ) در آستانه اين ماه ، مردم را پند مى داد و به رعايت تقوا و حرمت ماه رمضان سفارش مى نمود. دقت در خطبه پيامبر اكرم (ص ) كه در آستانه حلول ماه رمضان ، ايراد نمود نشان مى دهد كه آن حضرت به بسيارى از مسائل اساسى امر كرد، و از ما خواست تا بدانها پاى بند باشيم و از بسيارى صفات و اعمال ، نهى و نكوهش به عمل آورد، و از ما خواست تا از آنها دورى گزينيم . خطبه پيامبر (ص ) درس چگونه زندگى كردن براى تمام مسلمانان است .

12. گره گشایى از كار ديگران

يكى از عوامل ارتقاى درجه روزه ، گره گشايى است . گره گشايى از مشكلات مردم ، دستيگرى از حاجتمندان و رسيدگى به كار ارباب رجوع ، يكى از عوامل تقرب به خداست و به موازات آن كناره گيرى و شانه خالى كردن از حل مشكلات مردم نيز سبب محروم شدن از الطاف الهى و عامل رويگردانى انبيا و اولياست .

امام حسين (ع ) فرمود: بدون ترديد نيازهاى مردم به شما از جمله نعمت هاى خداوند است[75] .

ارتباط روزه با مشكل گشايى :

در جلوه هاى گوناگون مى توان ارتباط روزه با مشكل گشايى را مشاهده كرد. اولين جلوه اين ارتباط همان فلسفه وجوب روزه است ، امام صادق (ع ) مى فرمايند: خدا، روزه را بر همگان واجب كرد تا اغنيا لمس كنند كه در زندگى فقرا چه مى گذرد و در جهت انفاق به آنان قيام كنند. از اين مساءله به خوبى ارتباط تنگاتنگ ميان انفاق و روزه اثبات مى شود.

دومين جلوه ارتباط ميان روزه و حل مشكلات مردم آنجا است كه پيامبر اكرم (ص ) هر گاه از روزه سخن مى گفت بر انفاق نيز تاءكيد به عمل مى آورد. در آن خطبه معروف علاوه بر ذكر فضايل و بركات اين ماه ، خاطرنشان كرد كه در اين ماه صدقه بدهيد و انفاق كنيد و دست مساكين را بگيريد.

13. انتظار

يكى از عوامل ارتقاء روزه ، توجه به امام غايب و در انتظار آن حضرت به سر بردن است . بر ما فرض است كه هميشه به ويژه در ماه رمضان ، بالاءخص در شب هاى قدر، به ياد آن امام باشيم . نيايش هاى ماه مبارك رمضان را مى توان انتظار نامه لقب داد. برخى از دعاهاى ماه رمضان به ما رهنمود مى دهند كه :

الف بايد به واسطه فيض ميان خالق و مخلوق توجه كرد.

ب واسطه فيض ، جز امام زمان نيست .

ج بايد هماره چشم به راه طلوع آن خورشيد و منتظر بهار پربار آفرينش بود. [76]

15. جمع گرايى

دوست گزينى و پيوستن با مؤ منان :

يكى از ابعاد معارف روزه جمع گرايى معقول است . پيوستن به جمع ، آنگاه مورد نظر روزه است كه در پرتو آن ، ايمان آدمى تقويت شود. از جمله در دعاى روز هشتم ماه مبارك مى خوانيم : اللهم ارزقنى فيه رحمة الاءيتام و اطعام صحبة الكرام بطولك يا ملجاء الآملين .

فرهنگ صيام ، تقويت روحيه جمع گرايى در جهت تقويت برادرى و اخوت اسلامى است . همان فرهنگى كه فلسفه نماز جماعت ، جمعه ، حج و... را تشكيل مى دهد. در رسالة الحقوق امام سجاد (ع ) مى خوانيم : و اما حق ملتك عامة فاضمار؛ به همكارى و همدردى دعوت و راهنمايى مى كند.

16. تولا و تبرى

يكى از ابعاد معارف روزه ، توجه به تجلى به مفاد: اشداء على الكفار رحماء بينهم ؛ است كه در عينيت اجتماعى مؤ منان ، به صورت دوستى و پيوند با دوستان خدا تولا و جدايى و پرهيز از دشمنان خدا تبرى مى باشد. اين مساءله ، در دعاها و مناجاتهاى مربوط به ماه مبارك درخشش خاصى دارد، از جمله در دعاى روز بيست و پنجم مى خوانيم : اللهم اءجعلنى فيه محبا لاءوليائك و معاديا لاءعدائك ... .[77]

دو بيان از امام صادق (ع ) مى تواند خط و سير بحث تولى و تبرى را ترسيم كند:

اول اينكه امام صادق (ع ) فرمود: قلب حرم خداست ، در حرم خدا، غير او را جاى مده [78] دوم اينكه آن حضرت فرمود: آيا دين جز حب و بغض فى الله است [79].

در معارف روزه ، دو مساءله حيات بخش تولى و تبرى پيوستن با خودى ها و جدايى از بيگانگان از درخشندگى ويژه برخوردار است كه در دعاى قنوت نماز عيد فطر اين چنين تبلور يافته است :[80]

 17. رضا و تسليم

يكى از معارف روزه ، توجه به مساءله رضا و تسليم مؤ منان در پيشگاه خدا است اين مساءله در جاى جاى دعاها و مناجات هاى مربوط به ماه مبارك حضور دارد که در دعاى روز پايانى ماه رمضان و در دعاى روز نهم آمده است .

18. خوف و خشيت

يكى از ابعاد معارف روزه ، خوف و خشيت الهى است . خشيت و خوف الهى يكى از عوامل ارتقاى درجه روزه است که در دعاى روز پانزدهم ماه مبارك رمضان ودر دعاى معروف به جوشن كبير كه قرائت آن در شبهاى قدر توصيه شده است آمده است.

19. بردبارى و صبر

يكى از ابعاد معارف روزه ، بردبارى و استقامت است كه در جلوه هاى گوناگون از جمله : در سيماى حلم ، تغافل ، ثبات قدم ، پشتكار و پافشارى و... جلوه گر مى شود. در دعاى روز سيزدهم ماه رمضان آمده است : ...و صبرنى فيه على كائنات الاءقدار؛ و قابل توجه است كه يكى از نام هاى ماه مبارك : شهر الصبر[81] ؛است چنانكه در ذيل آيه : يا ايها الذين آمنوا استعينوا بالصبر والصلاة آمده است كه منظور از صبر در اينجا، روزه است .[82]

در جاى جاى دعاهاى مربوط به ماه رمضان ، صبر و بردبارى مورد توجه و تاءكيد است .

18 – صبر و بردباری

يكى از عوامل ارتقاء درجات روزه صبر و بردبارى است . همچنانكه قرآن مى فرمايد، يكى از نامهاى روزه ، صبر است . اى اهل ايمان در پيشرفت كار خود صبر پيشه كنيد و به ذكر خدا و نماز توسل جوئيد.

شب قدر و عظمت و فضیلت آن

شب قدر از شب‌های مقدس و متبرک اسلامی است. خداوند در قرآن مجید از آن به بزرگی یاد کرده و سوره‌ای نیز به نام «سوره قدر» نازل فرموده است. در تمام سال، شبی به خوبی و فضیلت شب قدر نمی‌رسد. این شب، شب نزول قرآن، شب فرود آمدن ملائکه و روح نیز نام گرفته است. عبادت در شب قدر برتر از عبادت هزار ماه است. در این شب، مقدرات یک سال انسان‌ها و روزی‌ها، عمرها و امور دیگر مشخص می‌شود. ملائکه در این شب بر زمین فرود می‌آیند، نزد امام زمان(عج) می‌روند و آنچه را برای بندگان مقدر شده بر ایشان عرضه می‌دارند. شب‌زنده‌داری و تلاوت قرآن و مناجات و عبادت در این شب، بسیار توصیه و تأکید شده است. شب قدر فرصتی است زرین و طلایی برای شستشوی آینه دل. این شب بهترین فرصت است تا خوبی‌ها را جایگزین بدیها، صلح و صفا را جایگزین اختلاف و تفرقه، احسان و نیکی را جایگزین ظلم و ستم، احسان به والدین را جایگزین عاق والدین و صله رحم را جایگزین قطع رحم نماییم. نیکو و شایسته است با صدقات قدمی در جهت آبادانی خانه آخرت برداریم و با اعمال نیک و خیر، ثواب دو چندان ببریم.

در شب قدر که شب‌زنده‌داری می‌کنیم، خداوند نام ما را در گروه نیک‌بختان ثبت می‌کند و آتش جهنم را بر ما حرام می‌سازد. آیا توفیقی بالاتر از این هست که آتش جهنم بر ما حرام شود و به خدا نزدیک‌تر شویم؟دعاهای شبهای رمضان مجموعه‌ای است روشنی‌بخش که با تکرار تلاوت آنها، آموزش‌های آن‌ها به صورت هدف‌هایی برای ما در می‌آیند. پس هنگام خواندن این ادعیه شایسته و بهتر است مفهوم آنها را نیز همواره مدنظر داشته باشیم و با تلاش و کوشش به سوی این هدف‌های مطرح‌شده در دعاها گام برداریم.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

با توجه به آیات سوره قدر می‌توان به فضیلت‌های شب قدر پی برد:

1 - قرآن در آن نازل شده است.

2 - عبادت و احیای آن معادل بیش از هزار ماه است.

3 - خیرات و برکات الهی در آن شب نازل می‏شود.

4 - رحمت خاص خدا شامل حال بندگان می‏گردد.

5 - فرشتگان و روح در آن شب نازل می‏گردند.

عظمت و فضیلت این شب بر سایر شبها را از این امور می‌توان به دست آورد:

۱: آمرزش گناهان: پیامبر خدا(ص) در تفسیر سوره «قدر» فرمودند:

«هر کس شب قدر را احیا بدارد و مؤمن باشد و به روز جزا اعتقاد داشته باشد، تمامی گناهانش آمرزیده میشود.»

۲: قلب رمضان: امام صادق(ع) فرمودند:

«از کتاب خدا استفاده می‌شود که شماره ماههای سال نزد خداوند، دوازده ماه است و سرآمد ماهها ماه رمضان است و قلب ماه رمضان لیلة القدر است.»

۳: نزول قرآن: طبق روایات، مجموع قرآن در شب قدر دفعی و یکباره بر پیامبر (ص) نازل شده است. این نزول دفعی و یکباره قرآن است، اما نزول تدریجی قرآن طی 23 سال دوران نبوت پیامبر گرامی(ص) به صورت الفاظ نازل شده است.
۴: برتر از هزار ماه: نزول همه‌ی ملائکه و روح در شب قدر بر زمین و سلام دادن بر بندگان خدا نشانه شرافت آن بر هزار ماه است. امام باقر(ع) فرمودند:

«عمل صالح در شب قدر از قبیل نماز، زکات و کارهای نیک دیگر بهتر است از عمل در هزار ماهی که در آن شب قدر نباشد.»

فرصت شب قدر را غنیمت بدانیم